نوع جستجو را انتخاب نمایید
  • سایت
  • وب
جستجو
پنج شنبه 2 آذر 1396
  • معرفی
  • تعاریف
  • برنامه ها و اقدامات
  • مقالات

 معرفی دفتر

مقدمه

جذابیت شهر و شهرنشینی از پدیده های عصر کنونی در همه کشورهای جهان از جمله کشور ما می باشد. به این دلیل نرخ رشد جمعیت در نقاط شهری  چندین برابر نقاط روستایی بوده است. در طی ده های گذشته تعداد شهرها و وسعت آن ها افزایش یافته و جمعیت اغلب شهرها در طی ده تا بیست سال بیش از دو برابر شده است.

به طور طبیعی با افزایش جمعیت شهرها میزان تقاضا برای مصرف آب نیز افزایش یافته است. واقعیت این است که پتانسیل منابع آبی اکثر شهرها محدود است و مدیران آبرسانی شهرها برای پاسخ گویی به این نیاز، برداشت آب از منابع تامین آب را تا حداکثر ظرفیت افزایش داده و پس از عدم تکافوی منابع آبی، یافتن منابع جدید در دستور کار قرار می گیرد.

در اکثر شهرها به دلیل محدودیت منابع آب، تامین آب از حوزه های دیگر تامین می گردد. نمونه بارز این مسئله تامین آب شرب کلان شهر تبریز از فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری از رودخانه زرینه رود در شهر میاندوآب می باشد.

افزایش نیاز آبی مشکلات ذیل را به دنبال خواهد داشت:

در حالت اول، افزایش میزان برداشت آب از منابع تامین آب سبب افت سطح سفره های زیرزمینی شده و در نتیجه موجب افزایش هزینه برق مصرفی می گردد. ضمن این که برداشت بی رویه از سفره های آب زیر زمینی سبب نشست زمین، پیشروی آب شور و در نهایت از بین رفتن سفره های آب زیر زمینی می گردد و آسیب های جبران ناپذیر به دنبال دارد.

در حالت دوم انتقال آب از دیگر حوزه های آبی، ضمن برهم زدن تعادل آبی حوزه، نیاز به صرف هزینه های زیاد برای احداث و بهره برداری خطوط انتقال می گردد.

در نتیجه موارد فوق قیمت تمام شده هر متر مکعب آب به شدت افزایش خواهد یافت.

هزینه های تامین و توزیع آب شامل هزینه حقوق و دستمزد کارگران، هزینه مواد مصرفی برای تصفیه آب و هزینه های برق مصرفی و تعمیرات و نگهداری و استهلاک می باشد.

قیمت تمام شده واقعی هر متر مکعب آب در شهرهای مختلف جهان در شرایط قیمت های جهانی و بدون یارانه بیش از  یک دلار می باشد. در نمودار ذیل هزینه تمام شده هر مترمکعب آب در برخی از کشورهای جهان ارائه شده است.

در اکثر کشورهای جهان قیمت فروش آب بیش از قیمت تمام شده می باشد. بطور مثال در ژاپن قیمت تمام شده هر مترمکعب آب حدود 85/1 دلار و قیمت فروش بیش از 2 دلار است. اما در برخی از کشور از جمله ایران به دلیل وجود یارانه در فرآیند تولید و توزیع آب، قیمت تمام شده به نسبت وجود یارانه های آشکار و پنهان کمتر می باشد. بدیهی است با حذف یارانه از انرژی و مواد مصرفی، قیمت تمام شده آب به سطح قیمت های جهانی نزدیک خواهد شد. اگر با مدیریت ژاپنی قیمت تمام شده حدود 2 دلار باشد بطور حتم قیمت تمام شده آب واقعی آب در استان بیش از 2 دلار خواهد بود.

در همه کشورهای جهان آب به عنوان نعمت خداوندی کاملاً رایگان در نظر گرفته شده و هزینه ای از بابت آب دریافت نمی گردد. در این کشورها برای برآورد قیمت تمام شده آب، فقط هزینه های استحصال منظور می گردد.

در برخی از کشورهای جهان از جمله ایران، برای کمک به بهداشت و سلامت جامعه، بخشی از هزینه های تمام شده آب از محل منابع عمومی تامین شده و قیمت فروش هر متر مکعب آب کمتر از قیمت تمام شده می باشد. لذا در ایران اکثر شرکت های آب زیان ده می باشند.

در سال 1394 در شرکت آب و فاضلاب آذربایجان غربی قیمت تمام شده هر متر مکعب آب در نقطه سربسر حدود 6000 ریال (حدود 2/0 دلار) بوده است. علت آن وجود یارانه های آشکار و پنهان در هزینه و مواد و انرژی مصرف است. به عنوان نمونه، هزینه هرکیلووات ساعت انرژی برق مصرفی در کشورهای همسایه بیش از 10 سنت به ازای هر کیلووات ساعت است. تعرفه هزینه برق پرداختی شرکت آب و فاضلاب حدود 250 ریال یعنی کمتر از یک  سنت است. لذا هزینه انرژی مصرفی واقعی حدود 20 برابر رقم فعلی است.

در سال 1394 با وجود یارانه مستقیم و غیرمستقیم در انرژی و کالاهای مصرفی و هزینه نیروی انسانی قیمت تمام شده هر مترمکعب آب در شهرهای استان آذربایجان غربی حدود 6000 ریال (حدود 2/0 دلار) می باشد. ولی قیمت فروش هر متر مکعب آب حدود 2900 ریال بوده است. این مسئله باعث زیان دهی شدید شرکت شده و سبب مشکلاتی در تامین هزینه های جاری شده است.

یعنی شرکت آب و فاضلاب نه تنها آب را به رایگان به همه مشترکین توزیع می کند بلکه بیش از نیمی از هزینه های تامین و توزیع آب را به مشترکین تخفیف می دهد. به این دلیل هر چه آب کمتری توسط مشترکین مصرف شود ضرر شرکت آب و فاضلاب کمتر خواهد بود و بر عکس.

ضمن این که از بعد ملی تامین و توزیع آب هزینه های سنگینی در پی دارد و هر چه آب کمتری مصرف شود انرژی و مواد کمتری مصرف خواهد شد. لذا تبلیغ صرفه جویی در مصرف آب در همه کشورهای جهان و حتی کشورهای توسعه یافته و با منابع عظیم آبی نیز با برنامه های بسیار دقیقی اجرا و پیگیری می گردد. این موضوع سبب طرح برنامه های مدیریت مصرف آب در کل کشورهای جهان شده است.

کلان شهر توکیو ژاپن با بارندگی حدود ۱۸۰۰ میلیمتر یکی از پایتخت های پرآب جهان است. مدیریت آب توکیو برنامه بسیار منظمی برای صرفه جویی در مصرف آب دارد. چرا که مصرف آب یعنی مصرف و اتلاف انرژی و مواد بیشتر. در بعد ملی هر چه مصرف کمتر باشد بهره وری آن جامعه بالاتر خواهد بود.

در مواردی که برخی از مشترکین در مصرف آب اسراف می کنند وقتی با تذکر ماموران آب مواجه می شوند اظهار می کنند که چون پول آب را می دهند لذا اعتراض مامورین را بی مورد می دانند ولی باید به این نکته توجه شود که شرکت آب و فاضلاب نه تنها از بابت آب پولی دریافت نمی کند بلکه مبلغ فیش آب فقط و فقط بخش بسیار کوچکی از هزینه های تصفیه و توزیع آب است و بخش زیادی از هزینه های شرکت دریافت نمی شود. لذا اسراف در مصرف آب ضمن اتلاف منابع ملی موجب ضرر بیشتر شرکت آب و فاضلاب می باشد.  

در شرکت های آب و فاضلاب برای مدیریت مصرف آب واحدهایی سازماندهی شده اند. این واحدها وظیفه اجرای برنامه های مدیریت مصرف آب را بر عهده دارند. به طور کلی برنامه های مدیریت مصرف آب در چهار حوزه به شکل ذیل پیگیری می گردد.  دو بخش از برنامه مربوط به اقدامات مصرف کنندگان است و دو بخش آن جزو برنامه های داخلی شرکت های آب و فاضلاب است و اقدامات لازم از بعد ملی ابلاغ و پیگیری می گردد. 

                                 

 

وظیفه دفتر مدیریت مصرف و کاهش آب بدون درآمد

منطقی سازی مقدار آب بدون درآمد و بررسی اقدامات مدیریت مصرف و از دیدگاهی بازوی عملیاتی مدیریت تقاضا در سیستم می باشد.

چشم انداز دفتر

 تلاش جهت افزایش بهره وری سیستم بطوریکه مشترکین خدماتی با کیفیت مناسب را با حداقل قیمت تمام شده دریافت کنند.

هدف اصلی دفتر

برنامه ریزی، سازماندهی و نظارت بر کاهش و منطقی سازی مقدار آب بدون درآمد و مصرف آب

 اهداف جزئی

1-     برنامه ریزی و سازماندهی برای یافتن مولفه های آب بدون درآمد

2-     تدوین برنامه ها و شاخص ها برای یافتن محل دقیق اجزاء

3-     برنامه ریزی برای یافتن علت هدر رفت

4-     برنامه ریزی و تدوین راهکارهای مناسب برای کاهش آب بدون درآمد

5-     برنامه ریزی و تدوین برنامه هایی جهت نهادینه کردن روشهای منطقی سازی و کاهش آب بدون درامد

6-     یافتن الگوی مصرف آب

7-     تدوین روشهای منطقی سازی مصرف آب با درآمد.

 

                    

  تعاریف

·        درصد آب بدون درآمد:

آب بدون درآمد، تفاضل مقدار حجم آب تامین شده با مقدار حجم آب به فروش رفته با درآمد می باشد. حجم آب بدون درآمد نشان می دهد که چه مقدار آب با صرف هزینه های فرآیند تولید شده و بدون این که درآمدی داشته باشد به هدر رفته است.

مقدار حجم آب بدون درآمد به عنوان شاخص مقایسه ای و عملکردی کاربرد زیادی ندارد ولی به صورت درصدی از حجم آب تولیدی به عنوان یک شاخص مهم مطرح می باشد.

چون از این شاخص برای مقایسه در بین شهرهای مختلف جهان استفاده می شود لذا این شاخص بطور سالیانه استخراج و قابل استفاده می باشد.

 

رابطه محاسبه شاخص درصد آب بدون درآمد:

 

SW-RW

NRW=   ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶   * 100

SW

که در آن :

NRW: درصد آب بدون درآمد (مخفف Non-Revenue Water)

SW: مقدار حجم آب تولید شده سالانه (مترمکعب در سال)

RW: حجم آب به فروش رفته سالانه (مترمکعب در سال)

 

·        اجزاء آب بدون درآمد:

درصد آب بدون درآمد به سه بخش اصلی و هر بخش اصلی هم به چند بخش فرعی تقسیم شده است:

1-    هدررفت واقعی: به آبی که به صورت نشت از لوله ها و شیرآلات و اتصالات و مخازن و تاسیسات و یا سرریز از مخازن آب تلف می گردد هدررفت واقعی می گویند. اجزاء عمده آن عبارتند از:

1-1-         نشتی خطوط انتقال آب

1-2-         نشتی شبکه توزیع آب

1-3-         نشتی انشعابات

1-4-         نشتی مخازن آب

1-5-         سرریز مخازن آب

2-    هدررفت ظاهری: به آبی که مصرف می شود ولی در سیستم مالی ثبت نشده و هیچ گونه درآمدی ندارد مانند مصارف غیرمجاز آب هدررفت واقعی می گویند. اجزاء عمده آن عبارتند از:

2-1- خطای اندازه گیری کنتورها

2-2- مصارف غیرمجاز

2-3- خطای داده های سیستم از جمله خطای قرائت و یا عدم قرائت کنتور

3-    مصارف مجاز بدون درآمد: به آبی که مصرف شده و در سیستم مالی ثبت گردیده باشد ولی هیچ گونه درآمدی نداشته است مانند مصرف رایگان مساجد، مصارف مجاز بدون درآمد می گویند. اجزای آن عبارتند از:

3-1- مصارف اندازه گیری شده مجاز بدون درآمد مانند مصرف رایگان مساجد

3-2- مصارف اندازه گیری نشده مجاز بدون درآمد مانند مصرف شستشوی مخازن

 

·        متوسط مصرف سرانه آب:

متوسط مصرف سرانه آب یکی از شاخص های مطرح در مدیریت مصرف آب می باشد و نشان می دهد که هر فرد در یک جامعه به طور متوسط در طول یک سال در هر روز چند لیتر آب مصرف می کند. واحد آن لیتردرشبانه روز به ازای هر نفر می باشد. (LPCD)

رابطه محاسبه شاخص متوسط مصرف سرانه آب:

Q

LPCD=   ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶ ̶̶̶   * 1000

P * 365

 که در آن :

LPCD: متوسط مصرف سرانه آب (مخفف Liter Per Capita per Day)

Q: مقدار حجم آب مصرف شده در طی سال (مترمکعب در سال)

P: تعداد جمعیت (Capita) استفاده کننده (نفر)

 

برای محاسبه این شاخص معمولاً حجم آب فروش رفته در طی یک سال و تعداد جمعیت شهر را در این رابطه قرار داده و متوسط مصرف سرانه آب شهر استخراج و گزارش می گردد. در این حالت، متوسط مصرف سرانه بدون تلفات آب خواهد بود. لذا برای طراحی منابع تامین و شبکه توزیع باید مقدار تلفات آب در محاسبات اضافه نمود. در استاندارد صنعت آب کشور در متوسط مصرف سرانه کل درصدی به عنوان تلفات در مصرف سرانه لحاظ می گردد. در نتیجه در محاسبه متوسط مصرف سرانه کل، به جای حجم آب مصرفی باید حجم آب تولید شده را در رابطه قرار دهیم تا متوسط تولید سرانه آب استخراج شود.

بطور کلی در متوسط مصرف سرانه آب که از روش فوق استخراج می گردد کل مصارف شهر از قیبل خانگی، تجاری، عمومی؛ صنعتی و فضای سبز و تلفات آب وجود دارد. به دلیل این که مصرف سرانه آب تجاری و صنعتی و فضای سبز و تلفات آب در شهرهای مختلف کشور متفاوت است لذا پیشنهاد شده است برای مقایسه مصرف سرانه در بین شهرهای کشور از متوسط مصرف سرانه خانگی استفاده گردد. در این حالت حجم آب مصرفی خانگی را در رابطه قرار می دهیم و متوسط مصرف سرانه خانگی را برای مدیریت مصرف آب مورد استفاده قرار دهیم.

برنامه ها و اقدامات

در شرکت های آب و فاضلاب برای مدیریت آب بدون درآمد، اقدامات گسترده ای انجام می گیرد. مهم ترین عناوین این اقدامات به شرح ذیل می باشد:

1-    انجام مطالعات آب بدون درآمد: اولین اقدام برای کاهش آب بدون درآمد مطالعه و اندازه گیری مقدار درصد آب بدون درآمد و اجزاء آن می باشد و سپس ارائه راه کارهای لازم برای کنترل و کاهش آب بدون درآمد می باشد.

2-    اصلاح شبکه و انشعابات فرسوده و دارای نشت: با توجه به شرایط و مشخصات اجرایی و بهره برداری، لوله ها و اتصالات شبکه های توزیع و انشعابات آب پس از چند سال کارایی خود را از دست داده و دچار خوردگی و ترکیدگی می گردند. اصلاح شبکه و انشعابات آب یکی از پروژه های بسیار هزینه بر بوده و شرکت های آب و فاضلاب با محدودیت زیادی در تامین منابع مالی برای اجرای این پروژه مهم مواجه می باشند.

3-    نشت یابی شبکه های توزیع آب: نشت یابی شبکه های توزیع آب یکی از پروژه های مهم کاهش آب بدون درآمد می باشد. در این پروژه با بکارگیری دستگاه های پیشرفته نشت یابی، شبکه های توزیع آب پیمایش شده و محل های دارای نشت غیرمرئی حفاری و تعمیر می گردد. این پروژه در اکثر شهرهای کشور در حال اجرا می باشد و نشتی های زیادی در هر سال شناسایی و تعمیر می گردند.

4-    رفع نشتی مخازن ذخیره آب: با گذشت زمان مخازن ذخیره آب دچار ترک و نشتی می گردند. در هر سال نشتی مخازن اندازه گیری شده و مخازن دارای نشت با استفاده از روش های نوین و مواد با تکنولوژی بالا آببندی می گردند.

5-    جلوگیری از سرریز مخازن: در شرکت های آب و فاضلاب با استفاده از سامانه های اندازه گیری و کنترل سطح آب مخازن از بروز سریز و هدررفت آب در مخازن جلوگیری می گردد.

6-    اندازه گیری و پایش میزان نشتی شبکه های توزیع آب: درشرکت های آب و فاضلاب با نصب کنتورهای دقیق و حساس، بطور مداوم و مستمر، میزان جریان آب ورودی به شبکه توزیع را اندازه گیری کرده و میزان نشتی شبکه را مشخص می نمایند.

7-    نصب کنتورهای دقیق در انشعابات مشترکین: یکی از پروژه های مهم و هزینه بر شرکت خرید و تعویض کنتورهای معیوب مشترکین می باشد.

8-    شناسایی انشعابات مصارف غیرمجاز آب و جمع آوری آن ها. انجام پیمایش خانه به خانه.

9-    تست خوشه ای کنتورهای مشترکین: در هر سال تعدادی از کنتورهای مشترکین بر اساس یک روش بین المللی آزمایش شده و نتایج خطای متوسط کنتورهای تست شده به عنوان خطای کنتورهای درحال کار کل شهر خواهد بود.

10-  سرویس دوره ای و کالیبراسیون کنتورهای نصب شده در منابع تولید آب که در هر سال یکبار انجام می گیرد.

طراحی و پشتیبانی : شرکت داده گستر آرشام